A Etapa Contemporánea (S. XX)
Grupo Nós: Vicente Risco
Entre a cruz e o abismo: "Dedalus en Compostela" e Mitteleuropa

O Risco que escribe O porco de pé áchase xa a unha considerábel distancia, literaria e ideolóxica, daquel que en 1925 fabulaba "A Coutada", unha distancia marcada pola radicalización do pesimismo. Podiamos esperar que toda a saña gastada na novela obrase un efecto catártico, mais sen embargo a súa obra adopta nos anos seguintes un ton aínda máis agónico. Repítese a cotío que neste xiro tivo importancia crucial a viaxe que en 1930 realiza a Centroeuropa; sen embargo, en traballos anteriores como "Dedalus en Compostela" podemos percibir xa con claridade a vía que toman as reflexións do escritor.

Retrato de Vicente Risco.

"Dedalus en Compostela" oscila, como "A Coutada", entre a narración e o ensaio dialogado. Non hai historia, simplemente un intercambio de pareceres. O ficcional redúcese á situación de partida: o autor faise personaxe do seu relato para encontrarse cun personaxe de outro, Stephen Dedalus. Daquela, os planos do real e do ficticio entrecrúzanse e mentres o autor se irrealiza, Stephen Dedalus reforza a súa realidade. Para acentuar este xogo, o narrador procede a unha datación minuciosa, introduce referencias ao mundo do autor e prodiga ínfimos detalles de ambientación. Mais nun segundo nivel de lectura non se recata ao descubrirnos o truco: son tres os mundos posíbeis, e o encontro entre ambos os personaxes tivo lugar no Mundo do Imaxinábel. Nunha chiscadela erudita, o narrador refírenos un primeiro encontro, na súa casa ourensá, no inverno de 1925, cando Dedalus tiña corenta e tres anos cumpridos; no segundo, o día da Ascensión de Noso Señor de 1926, en Compostela, ten tan só dezanove. Son referencias evidentes ás lecturas sucesivas do Ulysses e A Portrait of the Artist as a Young Man. Por canto Dedalus é nestas novelas un alter ego de James Joyce, o diálogo establécese ao cabo entre o escritor galego e o irlandés.

Joyce-Dedalus aparécenos como o espírito da negación: foxe da Cruz, foxe da súa raza, foxe da patria... El é "o que se non quixo agionllar diante da súa nai morta" e busca sen cesar o acabamento. Vén a Compostela como último peregrino a procuralo, escapando do seu país "por canto aquiles homes queren ser, e eu quero o non ser". Con ironía amarga, polos labios de Dedalus Risco reflexiona sobre Galiza contrapóndoa con Irlanda: "Eiquí todo camiña car'ó non ser, pol-a vontade e pol-a industria d'istes meus irmaus d'eiquí. Istes son os meus. Veño eiquí gozarme no suicidio da miña raza".

Dedalus-Joyce encarna entón un novo trazo distintivo da modernidade: as tendencias autodestrutivas que Risco adiviña baixo a forma do nihilismo. Xa non é só a loita da materia contra o espírito, senón unha parte do espírito que se revolta contra o todo e achará o seu triunfo conducindo o todo á nada. Na obra de Risco, o mito representativo do nihilismo é Satanás, con quen Dedalus fixo pacto. El é a soberbia, a rebelión, o desarraigo, unha forza con amor infinito que só se mostra a través do sufrimento e dará por finalizada a súa tarefa cando consiga anular incluso a lembranza.

Como un terceiro personaxe, Compostela é no relato algo máis que un conxunto de prazas e ruelas polas que deambulan Dedalus e o narrador: constitúese en símbolo da Terra, da Tradición e da Fe, as forzas afirmativas contra o nihilismo. No corazón da cidade alzase a Catedral como oposición suprema ao espírito satánico. Os pasos dos dous conversantes lévanos a ela, e no seu interior Dedalus percibe unha forza superior á negación que encarna: "alí síntese a eternidade". En palabras de Risco, no sartego do Apóstolo está depositada a "eternidade do Espírito e a eternidade da Terra": o seu poder é a garantía de que nin a fe nin a patria han desaparecer.

Nunca antes nas teorizacións risquianas galeguismo e relixión, sempre próximos, se acharon tan implicados. Aferrarse a ambos equivale a combater as tendencias aniquiladoras do mundo moderno. Mais nestas datas de debate simplemente intelectual, a confrontación remata de forma escéptica e aberta, pois mercé a unha enigmática parábola, tanto a vitoria como a derrota do nihilismo son en último extremo "a fundeza da paz derradeira". A reconciliación de ambos os puntos de vista reflíctese no momento final: "Stephen mollou os dedos na pía de auga bendita e oferceuma, e eu fixen o siñal da Cruz". Sete anos máis tarde non haberá reconciliación posíbel.

A crise de conciencia que insinúa "Dedalus en Compostela" acentúase nas páxinas de Mitteleuropa (1934). Unha vez máis, o des-encontro coa modernidade será o factor desencadeante e o resultado unha radicalización das posicións apocalípticas. En maio de 1930, Risco viaxa a Centroeuropa cunha bolsa para ampliar os seus coñecementos en etnografía. A súa recalada era a Universidade de Berlín, a onde chega tras breves estadías en París, Colonia e Bonn, para asistir aos cursos do profesor Thurnwald. Mais este non se achaba no país e sen disciplina académica a que someterse, Risco exerce durante meses de flâneur, primeiro en Berlín, despois en Praga e finalmente en Viena.

Esta é a odisea que nos narran as páxinas do diario persoal publicado intermitentemente en Nós co título de "Da Alemaña", aparecido en libro en 1934 como Mitteleuropa e continuado con ese título ata o penúltimo número da revista. Como cómpre ao seu carácter de diario, Mitteleuropa é un texto misceláneo onde se mesturan anotacións sobre a cotidianeidade da viaxe, descricións ás veces minuciosas sobre museos e monumentos e incisivas observacións de quen asiste a un espectáculo novidoso, Europa, e tenta enxergalo desde o prisma peculiar da súa ideoloxía.

Risco, que tanto denigrara a modernidade, ata o momento recibira dela pouco máis que ecos literarios. Acharse no alto do palco produce no escritor un pánico escénico que non pode disimular. Asumindo a máscara de pailán provinciano, saca punta irónica aos detalles máis nimios: a experiencia de atravesar as rúas de París, onde o peón se sente un coello rodeado de cazadores dispostos a disparar; a angustia de durmir sen o penico debaixo da cama, por mor do invento do W.C.; o pudor disfrazado de filosofía con que critica os bañistas da Wannsee pola súa afección a "andar en porrancha"... Sería esgotador enumerar todos e cada un dos "descubrimentos" ante os que Risco torce o bico: o turismo, o teléfono, o metro, as lentes de contacto... Baixo a careta do viaxeiro rosmón, adiviñamos a defensa de quen se sente alleo e agredido por canto o rodea: cando o desexo de comprender o leva a meditar, a necesidade de aferrarse ás conviccións previas obrígao a censurar. A censura esténdese tamén ás manifestacións da cultura contemporánea, sexa a arte industrial, a Bauhaus, o expresionismo, a psicanálise...

Risco e Díaz Canedo durante a súa estadía en Berlín.

As últimas páxinas referidas a Berlín pretenden reflexionar sobre as novas correntes sociais de moda nesta Alemaña convulsa que asiste ao declive da República de Weimar e prepara a chegada de Hitler ao poder. O escritor debuxa para nós e para si un cadro arrepiante. Berlín adopta a fasquía dunha nova Babel, cuxo símbolo é precisamente o rañaceos, que, animada pola soberbia e a megalomanía, aspira incluso a superar a Deus. Babel xera unha ideoloxía, baseada no igualitarismo e o cosmopolitismo, que se infiltra en todas as doutrinas sociais, sexa cal for o seu signo. A máxima expresión desta ideoloxía é o marxismo:

"Alemania está saturada de marxismo. O marxismo eiquí já manda, goberna, insúrgese, revolve, coaccióa, chantagea, propágase, adoutriña, educa, enseña, socializa, poetiza, centifiza, esplana, presuposta, edita, pubrica, mina, fura, desfai, imponse, domiña e señorea"

O Risco que antes se mostrara implacábel coa evolución capitalista e o mundo burgués, ante o espectáculo da Alemaña de Weimar transfórmase en furibundo antimarxista. Naturalmente, a versión que evoca do marxismo é tan peculiar como as súas restantes opinións: en lugar dunha superación, Risco ve nel unha acentuación das tendencias capitalistas; na igualdade que reclama, unha mostra do odio dos parias, "a enveja do que non ten ao que ten, do que non pode ao que pode, do que non sabe ao que sabe". Ante os seus ollos aparece como o resumo de todos os males da modernindade, en especial como negación do espírito e da transcendencia, e polo tanto como sinónimo do nihilismo. Contra el, Risco xustifica o nacionalsocialismo nas súas expresións máis violentas, a pesar de percibir certos trazos desacougantes:

"Ten a forma ofensiva, algo plebeya, do fascismo, do futurismo, de certos movementos de mocedade; ten un orguloso disprecio pol-os credos social-revolucionarios qu'antre nós gozan de tanto respeto; ten certo seguro afincamento nas esencias tradicionás; ten o valor de negal-o porvir do comunismo".

Pero non é o nazismo, que analiza distante e desconfiado, a máis esperanzadora descuberta de Risco en Berlín. Ten ao noso xuízo maior transcendencia a resolución da crise relixiosa —"non direi de misticismo"— que o conduce a unha fe integrista e agresiva, na certeza de que está por chegar o momento da loita apocalíptica entre as forzas do Ben e do Mal. A revelación ocorre o 29 de xuño, na xuntanza de 70.000 católicos alemáns baixo o lema "A Cruz é a nosa victoria". O Risco que refuga a masa e as consignas, sempre predisposto contra a teatralidade, descríbenos a cerimonia —"teatral, espectacular, mesmamente cursi, infantil se queredes"— nun estado de exaltación mística, convencido de estar realizando "un subrime desafío ao mundo moderno, á maré de destrución e de morte que rube ameazante". A mensaxe política do acto é un chamamento á igrexa militante para que "diante do inmenso frente anticristiao, os católicos tendan a mao a todol-os creentes en Cristo, mesmo fóra do catolicismo, que forme unha grande e forte falange os creentes da Cruz, contra o materialismo ateo, en defensa da Religión, da Moral, do Matrimonio, da Familia, da verdadeira Cultura".

Quen invoca estes principios non é aínda o escritor, pero asúmeos como plasmación certeira do seu pensamento. Do mesmo modo que en 1917 se refuxiou tras Galiza frente á decadencia de Occidente, agora en 1930 vai refuxiarse detrás da Cruz frente ao avance do nihilismo e do marxismo. O Risco que regresa de Mitteleuropa trae confirmados todos os seus temores. Cando coa II República cre asistir a unha situación similar á da Alemaña pre-hitleriana, a súa resposta estará determinada pola revelación berlinesa e en consecuencia en 1936 acabará optando pola Cruz. Daquela, a súa obra posterior en español, aínda ricaz e suxestiva, queda fóra dos lindes desta historia da literatura.

IMAXES