A Etapa Contemporánea (S. XX)
A popularización da novela curta: as coleccións Céltiga e Lar
Escritores "Vellos" e "Escritores Novos"

Das obras pertencentes á colección Céltiga poderiamos facer un primeiro achegamento utilizando a terminoloxía ao uso na época: a división entre escritores "vellos" e escritores " novos ". No primeiro grupo entrarían as obras de Antón Vilar Ponte, Almas Mortas ,e a dos dramaturgos ferroláns Euxenio Charlón e Manuel S. Hermida, Axúdate e O Menciñeiro. O vello mariñeiro toma o sol e outros contos e Luar (contos galaicos) ,de Euxenio Montes e Evaristo Correa Calderón respectivamente, serían as representativas do segundo grupo. Como a leitora, ou o leitor, poderá comprobar, existe unha evidente diferencia entre unhas obras e outras, quer desde o ponto de vista da temática quer canto á valoración estética. En xeral, advertimos unha máis explícita mensaxe de denuncia social e de posicionamento ideolóxico nos textos dos escritores " vellos ". No caso dos outros dous escritores " novos ",vinculados ás vangardas, o obxectivo fundamental era a renovación estética e temática, isto é, aportar á literatura galega novas formas e novas ideas, o que conleva

"contribuire a dar unha modernidade precisa a ista fala d'ouro e de ferro"

("Páxinas extranxeiras", de Correa Calderón, A Nosa Terra, 25/12/1918).

Segundo o propio autor nos di, Almas Mortas é unha novela dialogada tráxico-cómica, en tres estancias, na que se vai falar dunha das " maores chagas aberta e sangrante na nosa terra ".Esta non é outra que a emigración. No seu conxunto, o texto é un alegato de denuncia da emigración, onde se expoñen ademais as súas causas e consecuencias. Ao longo das tres estancias vánsenos presentando unha serie de conflitos que desembocan, de xeito máis ou menos directo, na problemática central: o desexo de Pepe (emigrante duns 50 anos que volta a Galiza) por recuperar as súas orixes, as súas raíces.

Todas as personaxes están, dun xeito ou doutro, relacionadas coa emigración, presentada esta como unha característica fundamental da sociedade galega, que acaba por manifestarse na vida de cada persoa. Así, Manoel, mozo aldeán, vese obrigado a botar man desa saída traumática por culpa das ameazas de D. Eduardo (avogado e cacique), no contexto da loita dos labregos por facerse coas terras que traballan:

—Tío XAN: Eu xa che sei, fai tempo que don Eduardo anda chamando ós seus caseiros pra ameazalos con lles quitar as terras i as chouzas de seu, se non deixan de pertenceren á Sociedá....Pro, tonta como foi.
—MANOEL: Onte chamounos a mi padre e mais a min; fumos cabo dil e díxonos sin arrodeios:
"andades faguendo caso a catro lampantís que vos queren engaiolaren meténdovos nesa Sociedade agraria onde se pradica a loita contra nós e nós demostraremos que a corda sempre rompe polo mais delgado. Ou vos botais fóra da Sociedá ou eu bótovos da casa e das terras que labrades, porque son miñas. Ademais este ano xa vos sobiron o consumo; mas para o ano que ven a suba aínda ha ser maore". Eu e mais mi padre ó ouvirmos esto, decátase que azo teriamos.

Outros, como Rafael (home enfermo e pobre, que xa coñeceu a emigración), aínda confían nun cambio de sorte e mantéñense nunha situación fortemente conflitiva e chea de anguria:

—RAFAEL: E vos té cuida que podo xa voltar para Cuba? Eu agradecereille que mo diga craramente.
—DON RAMONCIÑO: Home, como poder, podes; e quizais che non pase nada, si o fas. Pero a tua sande mais lle convén este crima. Reposto de todo non te atopo. (...).
—RAFAEL: Xa sei que a vosté lle non gusta que nos vaiamos. A min, ben o sabe Dios, tampouco góstame deixal-a terra. Pro isto estalle perdidiño. Aos que non traguemos cartos, porque non tivemos sorte, recíbennos de mala gana. As familias somentes tratan ben, polo regular, ós que veñen ricos. Americano que chega probe, acólleno con friaxe. As mozas xa non queren senón ós americanos. Desprezan ós mozos que non saíron do chan. Bótanse ó luxo dun xeito escandaloso. Van a eses bailes de habaneros, que parecen talmentes señoritas da vila. Vosté ben o ve, D. Ramonciño. I esto trai o vicio, a perdición da aldea. Elle así como eu digo.

Non deixan de aparecer, ao longo da obra, casos ben significativos da situación en que quedan as mulleres, como acontece con Rosa (muller aldeá duns corenta anos), unha de tantas viúvas de vivos, que nos remite á denuncia feita por Rosalía de Castro case un século antes.

Dentro desta complexidade de relacións atópase D. Ramonciño, o médico da vila, personaxe coñecedora das moitas contradicións e alienacións que o fenómeno migratorio trae para o conxunto da veciñanza. Non parece fóra de lugar afirmar que se trata dun verdadeiro trasunto do espirito patriótico das Irmandades ou do propio Vilar Ponte, que foi evoluíndo de xeito moi crítico respeito da emigración, a partir da súa propia experiencia como " americano ". O posicionamento abertamente contrario á emigración por parte de D. Ramonciño podémolo encontrar en todo o texto, mesmo denunciando o negocio que para moitos supuña este auténtico cancro social:

Tío XAN: Eso que Cuba está mal, según di meu fillo. Porque a zafra do zucre seique non se persenta moi boa. E d'aqui con todo, vaise a xente o mesmo. É unha tolería; un andacio...
D. RAMONCIÑO: Porque hai outra "zafra" nos portos d'embarque da nosa Terra, tío Xan, que é a que leva ós nosos probes paisanos cegos e iñorantes a pasar traballos na América. Porque a verdadeira zafra i-a verdadeira América, fanna os fondistas, os tendeiros, os navieiros, os consiñatarios, os axentes, toda esa cadea enguedellada nos portos, habilitados para a emigración, que impón silencio ós xornaes cand'os xornaes queren ter un consello humanitario para aqueles irmáns nosos que descoñecen o malestar económico dos países americanos.

Estamos diante dunha peza didáctica coa que o autor pretendía chamar a atención das galegas e galegos para traballaren polo país desde dentro. De aí a diversidade de efeitos e o contraste de posicionamentos respeito dunha problemática colectiva que condicionaba o propio desenvolvemento de Galiza. Ao mesmo tempo, aparecen algúns dos temas máis actuais na época, como por exemplo a polémica xurdida arredor do labor educativo das " escolas de indianos ":

PEPE: (...). Vosté que tod'o nega, non negará que son patrióticas as nosas escolas, inda que xa ouvín que fala mal d'elas.
—D. RAMONCIÑO: Négoo, si, négoo.

PEPE: Vamo a ver, dotor que iso xa é o colmo, ¿cómo no?; vamo a ver por que motivos.
D. RAMONCINO: Pois porque son atraso coleitivo inda que parezan seren coltura individual; porque n'elas os escolantes, os mestres, fanlles deprender de todo ós alunos, agás o amore á Terra i-ás cousas da Terra. Porque son coutos de desenxebrización, de despersoalización, negadores da pedagoxía mais sinxela, que manda axeitar as forzas da intelixencia par'a adaptación ó médeo. Deprenden mais xeografía e hestorea d'América que de Galicia os neniños que van ás escolas de vostedes; deprenden mais de mecanografía que de cultivos de terras veciñás e de cousas do traballo do país... As escolas de vostedes son escolas fomentadoras e preparadoras da emigración... E si a emigración é o mal galego, taes escolas resultan un síntoma d'isa doenza. (...)

A peza ten un remate certamente tráxico. Pepe, logo de moitas conversas con D. Ramonciño, renuncia a volver ás Américas, pero atopa a morte antes da súa integración definitiva ao país. A súa morte adoita un carácter simbólico, sendo un exemplo das consecuencias da alienación en que viven as personaxes, tensionadas entre a decisión de construír un futuro no país (Pedro, D. Ramonciño) e o soño hipnotizador dos " indianos " (Pepe, Manoel, Rafael).

Para Laura Tato , en Axúdate ...,Charlón e Hermida tratan novamente do abandono e desprezo cara ao galego ao tempo que fan unha sátira do servizo militar. As dúas personaxes que interveñen neste parrafeo son dous mozos: Gaitán, próximo xa a licenciarse e Herminio, con tan só cinco meses de servizo. Na " parola primeira "asistimos a un monólogo de Gaitán que nos dá a coñecer a Conseución, cociñeira coa que ten amores, e que lle vén de entregar unha caixa de lambetadas e unha nota xustificando a súa ausencia. Na " parola segunda " asistimos á conversa entre os dous mozos que axiña se identifican como parroquianos. Herminio anda preocupado por ter que " arrolar n-os hijos de otro ". Gaitán interésase pola xente do lugar diante de Herminio, que lle esboza un panorama desalentador:

GAITÁN: Mira ti; estou agardando pol-a licencia como pol-o pan pra a boca. Cando me vexa na casa, alí, a o rente dos meus velliños; preto d'aquela neniña que quero tanto, ¡que feliz vou á ser! ¡Que ledos días m'agardan!... Cando vaia ós romaxes en compaña dos mozos do meu tempo... HERMINIO: Oi, Oi, Oi,! Qu'enganado vas. Si ese camiño levas, vas atopáreste con cara de pau.
—GAITÁN: ¿Por que? Eu de que sepa, nunca mal lles fixen.
—HERMINIO: Non cho digo por eso, dígocho porque en toda a parroquia non s'atopan mais que vellos e vellas; hastra rapazas, soilo queda algunha que outra. Todos fuxen á fame.

Frente á resignación amosada por Herminio, Gaitán considera unha outra posibilidade para facer mudar tal situación:

—GAITÁN: E con eso amáñase todo, ¿non? Pois mira: eu comprendo que é mester fuxir pra outras terras onde traballen pra vivir; mais tamén recoñezo que non debíamos deixal-os vellos soilos, porque nosoutros, a xente moza, somol-os chamados a reclamal'o que por xusticia nos pertenece. E si por culpa de catro zánganos imos deixar á nosa terra â manga do demo...

A muda do cueiro ao neno provoca que a conversa entre de cheo na exemplificación do que é " facer o servizo ao rei ": carrexar auga, ir aos recados, pasear nenos, axudar na cociña, esfregar as escaleiras, etc. Ou sexa, ser a criada dun militar profisional. Por riba, Herminio ve agravada a súa situación pola xenreira que ten a cociñeira dos " señores ".Ao pouco, Gaitán cae na conta de que Conseución é a tal cociñeira, argallando a maneira de librar o seu compañeiro de tan penosa situación. Cando " os señores " se enteiren dos amores de Conseución e Herminio, este confía en que o devolverán ao cuartel:

—HERMINIO: Atende: o asistente que tiñan antes n-a miña casa, tamén fora mozo da cociñeira qu-había cando eu entrei.
GAITÁN: Bueno ¿e que?
HERMINIO: Qu'en canto s'enteraron os siñoritos, chimpáronno pra-o cuartel: así é que si conseguimos o noso; pirmeiro repóñome do perdido e dempois... con faguer que s'enteren dos nosos amores, xa está todo amañado, porque de seguro me farán tres cartos do mesmo.
GAITÁN: Mira por canto vas á matar dous paxaros d'un tiro. Xa o dixo Noso Señor: "Axúdate qu'eu ch'axudarei".

En O Menciñeiro asistimos a un diálogo entre Mirixildo, " vello d'uns sasenta e tantos anos ",e diferentes interlocutores (o mozo Valentín, o crego don Silvestre e o vello Alexandre). Ao longo da peza podemos ir completando a caracterización do menciñeiro (Mirixildo), quer a través das diferentes maneiras de actuar cos interlocutores, quer seguindo os seus propios monólogos. No fondo, preséntansenos diferentes problemáticas que dan pé a formas de entender a vida tamén diferentes:

—MIRIXILDO: Vaite que non-o fixen mal de todo... E aínda hai quen di que o señor cura é malo. Craro; esta xente de agora todo se lle volve botar pestes contra dos cregos, falar mal dos caciques; que si o alcalde é asina; que si o segredario é andando; que si había que queimalos a todos... E, francamente, eso non é saber vivir. Terán moita razón; pero os probes non podemos predicar esas cousas, porque logo nos quitan o pan da boca... (Poñéndose a amañar nos zocos). Non me convén amañal-os moito... Non vaia sel-o conto que se pense que llos pido de vicio...
(Cantando)

Non hai home como Dios,
Nin muller como María,
Nin amigo como os cartos,
Nin luz como pol-o día.

No número 10 da colección Céltiga atopamos tres contos da autoría de Euxenio Montes. Levan por títulos os seguintes: o primeiro "O vello mariñeiro toma o sol", o segundo "O aniño da Dehesa" e o terceiro "Como na parábola de Peter Breughel". Figura tamén nese número un "Auto-prólogo" moi interesante onde, ademais de analisar as diferencias entre o conto e a novela, apórtanos o seguinte comentario respeito dos textos:

"N-un cativo feixe xunto eu eiquí tres contos de tención diversa e vario estilo. Un d-iles, o primeiro, puramente lírico, unxido de bretemoso dramatismo o segundo, rotundamente tráxico o terceiro. Un soyo punto de tanxencia teñen os tres: en ter por protagonistas a persoaxes cegos".

Estes textos, xunto cos de Evaristo Correa Calderón ("A romaxe", "A perdida" e " Gárgolas ") enmárcanse no contexto da renovación estética e da ruptura coa prosa costumista. Atopamos desde mostras de prosas poéticas ("O vello mariñeiro toma o sol") até descricións realistas dunha romaxe popular, co seu mundo de seres marxinados ("Gárgolas"). En moitos destes contos, a realidade móstrasenos tal e como é, brutal e tráxica, mais non por iso advertimos unha descualificación negadora da mesma.

As obras da colección Lar teñen, como característica xeral, unha menor carga ideolóxica respeito das de Céltiga. Quizais isto haxa que relacionalo co contexto político da época: as novelas curtas de Céltiga son anteriores á Ditadura de Primo de Rivera (setembro 1923), mentres as de Lar aparecen co novo réxime militar.

A miña muller ,de Wenceslao Fernández Flórez, e O Kar ma de Farruco Filgueira, de Ánxel Romero Cerdeiriña, son, fundamentalmente, obras de entretemento, sen maiores pretensións. A primeira amósanos o mundo das clases medias, nun ambiente urbano ou semi-urbano, botando man do humor e da ironía como recursos para abordar a situación plantexada no texto: a coquetería da muller (Herminia) e os ciúmes no matrimonio:

(...) Denantes de abrir a porta do meu cuarto andar, tiña adoutada unha resolución, e púxena en práitica. Fixen o que é corrente en tales casos, o que fixeron, fan e farán tantos maridos: botei da casa a miña muller. Apenas permitinme introducir n-este acto vulgarísimo un pequeno detalle de diferenzación: Herminia abandonou o meu lar pol-a fenestra, apresuramento peligrosísimo que, como vostedes terán adiviñado, causoulle a morte en canto chegou á rúa.

A segunda cóntanos a historia de Farruco Filgueira, home mullereiro ao que unha xitana lle bota un malfado. Nalgúns aspectos desta temática poderiamos vinculala co exotismo e espiritismo do propio Vicente Risco. O compoñente amoroso e o desenlace tráxico (coa morte de Farruco) sitúan esta novela dentro das narracións fatalistas. Tamén está presente aquí o tema da emigración. Son estas dúas obras bos exemplos desa literatura de quiosque, sen grandes pretensións filosóficas nen ideolóxicas, que se pretendía popularizar entre un acoplo público.

A obra de Álvaro Mª de las Casas, O xardín do castelo de Vidre, número 28 (nadal, 1926), é, ao igual que Almas Mortas ,unha peza dialogada, se ben mestura diferentes xéneros literarios. O texto combina personaxes humanas (o fidalgo don Carlos, Xosé, Rosa e o mordomo) coa presenza de elementos da natureza personificados. Trátase dun texto de ficción lírica que lembra certa literatura de Otero Pedrayo (o mundo dos pazos e dos fidalgos) e no que a simboloxía das árbores xoga un papel destacado:

Don Carlos âs palpadeiras na escuridade, quer sair. Ve a arboreda, adiviña o que alá pasou.
¿Non vedes? ¿Non vedes? O vento arrincou o carballo groso, o que plantou meu quinto abó o marqués de San Albán (querendo sair).
N-el tiña escrito o meu nome!
—XOSÉ: ¿Seu nome seor?

D. CARLOS: O nome... ¡do meu fillo!
Como D. Carlos é solteiro, o Xosé e o maordomo óllanse sin saber qu'han dicir. Ao lonxe, ouvean os cas, xunt'o muiño do Couto (...).

No número 15 (novembro, 1925) aparece Cabalgadas en Salnés ,subtitulada "Lembranzas de un fidalgo", de Fermín Bouza Brei . Trátase da única obra de narrativa que nos deixou o autor nado en Ponteareas, cando contaba tan só vintecatro anos de idade. Obra, pois, de mocidade, toma como base unha personaxe histórica real (Xan Quinto), un dos bandoleiros máis famosos da Galiza costeira (comarca do Salnés), na década dos anos setenta do século pasado. Autores como Ramón Cabanillas, Leandro Carré ou o propio Castelao tamén teñen feito referencia a esta figura nalgunha das súas obras.

Estamos diante dunha narración de aventuras, en primeira persoa, onde se nos conta cómo o fidalgo do Casal da Pantrigueira sae cara a Fiolledo, logo de recibir unha carta enviada por Florenza, moza de que andaba namorado, pero que convivía co cacique e perverso Oidor da Real Audiencia de Galiza, don Amaro. Este mantén presa a noiva do bandoleiro. O fidalgo oferécelle a este a súa axuda para liberala e, ao tempo, descobre a traición de Florenza, posto que a carta era unha trampa. O final do relato presenta a liberación da prisioneira por parte do fidalgo. A moza, asustada, foxe e remata por morrer afogada no río. Pola súa parte, don Amaro morre a mans de Xan Quinto.

A forza dramática que adquire ao longo do relato a figura de Xan Quinto convérteno na personaxe central, ao redor da que xira o desenvolvemento da narración.

Bouza Brei preséntanos un Xan Quinto bondadoso, que tenta recuperar a súa noiva, e que destaca por ser un home ennobrecido no terreo da moral:

Refendoume a historia da sua vida e dos seus amores; a loita que sostiña cada día, aquela noite mais forte, pra non choutar riba do pazo do Oidor e ata fegalo pol-as suas propias gadoupas.
—Porque eu, sabe, endexamais matei a ninguén nin matarei en tanto que viva ela... e os ollos tornábanselle cristaíños espellándose n-eles o peneirado luar (...).

no dos sentimentos:

(...) que o Xan Quinto era outro dendes que a conocera pois tiñan por certo todol-os da gavilla que si conquería a esa muller sería home de ben, cousa que lles non aquecía moito pois ficarían sin xefe e desfaríase a xuntanza.

e mesmo no aspecto físico:

(...) Era Xan Quinto. Endexamais o vira, mais presentino; e non porque fose outo, impoñente, formidabel... non é que fose un ferrapulgas tampouco; presentino porque iba acompañado de un aquel de señorío, de dini dade, de armuñía no físico que o facía destacar dos homes da partida.

O relato poderiamolo dividir en dúas partes: unha primeira, onde se fai a presentación das personaxes e do propio drama, cun ritmo lento, e unha segunda, na que este se acelera, na procura do desenlace final. Todo isto correspóndese coa viaxe espacial (desde o pazo da Pantrigueira até o pazo de Iñobre) e temporal (dous días) do fidalgo protagonista.

Bouza Brei destaca un grupo de personaxes (Xan Quinto, o fidalgo protagonista) de xeito positivo, cunha identificación cos seres marxinados, frente a outro (don Amaro, Florenza) claramente relacionados coa inxustiza e a traición.

O relato mantén unha estrutura lineal, onde a orde e a temporalidade lóxica dos sucesos vaise consumando sen apenas modificacións importantes. Unicamente a presenza das expresións " ¡Si entón soupera de que pouco lle tiña de valer ao malpocado! " e " ¡Que lonxe de soceder así! ", en dous momentos da narración avisan ou anticipan o que vai acontecer.

O feito de situar os acontecementos no pasado axuda á idealización ou mitificación dos feitos narrados. A historia de amor presente na obra provoca toda unha serie de aventuras arriscadas por parte do fidalgo narrador e protagonista, certamente personaxe de sentimentos e condutas contraditorias. O estarmos diante dun texto de forte contido simbólico e metafórico non impide facer unha leitura do mesmo en clave social, e mesmo profundizar nunha visión do amor conflitiva desde o ponto de vista da identidade sexual (no caso do fidalgo).

A aportación de Bouza Brei ao proxecto Lar é, ao noso entender, unha das cimas canto a calidade literaria e valor estético. O propio Vicente Risco, na reseña feita na revista Nós (13/1/1926), comentaba o seguinte:

"Non hai dúbida que Xan Quinto foi un bandido dino de Schiller e de Walter Scott (...). Agora atrapouno o Bouza Brey n-un dos istantes mais propios, que non deixaría de dar envexa ô Señor do Caramiñal (...). Saíulle unha noveliña fidalgamente escrita que ben val por unha mais longa".

O talento narrativo amosado nesta primeira e única mostra que nos deixou, apontaba, como ben indicaba Risco, a proxectos literarios de maior envergadura.

IMAXES