A Etapa Contemporánea (S. XX)
O pensamento galeguista (o ensaio filosófico de posguerra)
Introdución

O galeguismo , como exaltación das características singulares do país, como defensa da lingua, da cultura e dunha política en función dos intereses galegos, existe moito antes que a concreción organizativa nun Partido político que levou esa denominación durante a Segunda República.

O galeguismo agroma na poesía e espállase por outros xéneros literarios: teatro, novela, investigación histórica e prehistórica, etc., ata expresarse de xeito sistemático a través do ensaio filosófico e político.

A principios de século XX atopamos un considerábel número de poetas, xornalistas, investigadores e oradores que se expresan en galego e se identifican co galeguismo. O grupo " Nós " afincado en Ourense, o grupo " Céltiga " de Ferrol e posteriormente o " Seminario de Estudos Galegos ", xunto con outras institucións menores ("Labor Galega" de Pontevedra, Instituto da Cultura Galega de Lugo, "Biblioteca de Estudios Gallegos", etc...), representan a consolidación do galeguismo como sinónimo de intelectual galego.

Desde o ano 1922 a prensa tamén opera unha transformación neste sentido. O xornal Galicia de Vigo identifícase co galeguismo, igual que publicacións de alén mar como Celtiga e A Fouce en Buenos Aires. Tamén atopamos na prensa local a proclamación galeguista; é o caso, entre outros, de El Emigrado da Estrada.

No terreo socio-económico dáse tamén un rexurdir do galeguismo expresado, por unha banda, en proxectos como a Misión Biolóxica de Galiza , e por outra, nalgunhas reivindicacións como o ferrocarril Zamora-A Coruña, que mobilizaron a sociedade galega do primeiro cuarto de século. Neste sentido, as mobilizacións agrarias e a súa expresión organizativa tiveron tamén unha inspiración galeguista na súa retórica redencionista.

En 1958 os galeguistas ligados a Galaxia homenaxearon en Trasalba a Otero Pedrayo.

No terreo político, e máis concretamente, no organizativo —co antecedente das Irmandades da Fala e da Irmandade Nacionalista Galega , que dalgún xeito teñen un modelo de funcionamento semellante a un partido— o galeguismo está no fundamento de ORGA , da Federación Republicana Galega e do Partido Republicano Galego, diferenciándose dos partidos estatais no seu ámbito de actuación e soberanía. Se ben nestoutros destacan tamén persoeiros que son referente dunha sensibilidade galeguista, como é o caso de Xaime Quintanilla no PSOE.

O 5 e 6 de decembro de 1931 fúndase o Partido Galeguista nunha asemblea en Pontevedra en que participan grupos locais e personalidades que, baixo a denominación de Autonomista, Galeguista, ou Nacionalista, viñan funcionando de xeito fragmentado e disperso polo país adiante. Entre estes atópanse tamén grupos culturais e ideolóxicos (Dereita Galeguista e Esquerda Galeguista) e mesmo da emigración ( Federación de Sociedades Galegas Agrarias e Culturais , e ORGA de Arxentina).

O nacemento do PG marca un fito determinante na historia do galeguismo e xera unha dinámica na cal todos aqueles que dun ou doutro xeito se identificaban con dito ideario se teñen que posicionar. Uns, como Vilar Ponte , incorporándose co tempo á súa disciplina; outros, como Valentín Paz Andrade , arrédanse e xustifican a súa participación na candidatura do Centro de Portela Valladares en 1936 en base a un concepto de galeguismo que rexeita que a defensa de Galiza sexa exclusiva dun partido nacionalista. Este concepto de galeguismo será contraposto ao de nacionalismo (autoorganización política), e acaba por instalarse na opinión pública como cualificativo dunha tendencia ou sensibilidade de persoas ou institucións non necesariamente vencelladas a partidos nacionalistas. Nacionalismo e galeguismo pasaron da súa identificación inicial a rematar, polas circunstancias históricas, por representaren opcións abertamente enfrontadas no terreo político pero tamén no cultural e lingüístico.

De xeito que, se ben todo nacionalismo se identifica co galeguismo, existe un galeguismo non nacionalista.

 

Así pois, ímonos referir a este último que participa dun pensamento galeguista entendido como reflexión que, desde unha perspectiva ideolóxica, define Galiza como feito diferencial e trata de buscar os principios fundamentais desta diferencia a través dunha análise profunda das raíces da identidade galega naqueles aspectos estructurais do noso ser que non dependan dos continxentes avatares político-administrativos. Neste sentido, o autor máis destacado dentro desta concepción é Ramón Piñeiro , quen, a pesar de ter unha obra relativamente reducida, imprimiu unha influencia entre os círculos intelectuais e políticos de Galiza que tivo unhas decisivas consecuencias non só na evolución político-organizativa do galeguismo, senón na definición de liñas de investigación, na transmisión de determinadas teses, na potenciación de certos autores e figuras clave do mundo editorial e xornalístico, ou de xéneros literarios. Podemos afirmar que o chamado Piñeirismo é un elemento determinante para comprendermos a historia cultural e política de Galiza nos anos 50 e 60 e para entendermos o antipiñeirismo; e as diferencias e confrontacións que no plano intelectual e na acción e organización do nacionalismo se produciron nos anos posteriores.

Existen uns antecendentes evidentes na Xeración Nós que permitirían falarmos dunha tradición de Pensamento Galeguista anterior a Ramón Piñeiro, pois autores como Risco , Losada , Viqueira e Vilar Ponte reflexionaron sobre a identidade galega, cultivando todos eles o ensaio como xeito, non só de racionalizar as reivindicacións políticas sobre uns alicerces firmes de fondas raíces antropolóxicas, senón aproveitar dita reflexión para prestixiar o idioma ao estenderen o seu uso a este xénero, e gañaren un público cuantitativamente restrinxido pero cualitativamente relevante.

Por outra banda, a intelligentsia nacionalista tivo que reflexionar sobre un país que a pesar de posuír uns sinais de identidade, carecía da expresión dunha vontade política patriótica concretada en poderosas organizacións propias. O baixo grao de conciencia nacional da maioría da poboación fixo que a lexitimidade dos dereitos e reivindicacións galegas se situase nos trazos obxectivos do ser galego, por riba da maior ou menor vontade de autogoberno. Neste senso, tanto os sectores tradicionalistas, como os máis progresistas do galeguismo, chamaban a atención sobre as caracteríscas esenciais do país, que o situaban cos mesmos dereitos que calquera nación, e máis concretamente, que Euzkadi e Cataluña, con independencia do seu desigual nivel de concreción no respaldo organizativo e mobilizador.

O mesmo Castelao ten que acudir a argumentos esencialistas empregando a definición de nación de Stalin para enfrontarse aos propios socialistas, que recoñecían o feito diferencial galego, pero consideraban antidemocrático darlle a autonomía política a quen carecía de vontade para exercela.

Así pois, a concepción obxectivista esencialista da identidade galega, frente á voluntarista e democratista, ten unha explicación histórica no contexto da loita pola autonomía política do país. O golpe militar de 1936 impuña un novo marco para as liñas de pensamento filosófico-político galeguista: para uns foi o exilio, e para outros o silencio e a represión. Nestes distintas circunstancias acentúase cada vez máis a distancia entre o galeguismo do interior e o do exilio, que no plano doutrinal pon o acento nunha das devanditas definicións de nación, coas súas consecuencias na concepción sobre o ser humano, a liberdade, e, en última instancia, a esencia e existencia do home no mundo. Os exiliados consideraban necesario centraren a identidade galega na presencia institucional-organizativa da expresión da vontade política de ser nación (Castelao combina a definición obxectivista de Stalin coa voluntarista de Renán na súa concepción da nación como proceso). Os galeguistas do interior situaban a nacionalidade nun rango metafísico impermeábel ao medio hostil con que se enfrontaban baixo o réxime de Franco.

Ramón Piñeiro.

O escenario da Posguerra, en que outro tipo de propostas asociadas á situación socio-política eran inviábeis (ou ineditábeis), favoreceu o éxito dun modelo de pensamento que pretendía transceder a conxuntura histórica da ditadura. Non se pode afirmar que o Piñeirismo sexa o único proxecto filosófico existente. De feito, no Galeguismo sostíñanse opinións diverxentes, mais, polo seu contido explicitamente crítico co sistema doutrinal do réxime —tanto na súa vertente integrista católica, como na concepción uniformista e chauvinista de España—, a presencia dun Pensamento Galeguista alleo á dirección intelectual de Ramón Piñeiro é practicamente residual e sistematicamente silenciado.

A reconstrución organizativa do Galeguismo

Os nacionalistas superviventes da guerra, fundamentalmente da Federación de Mocidades Galeguistas (FMG), foron restablecendo o contacto co propósito de reconstruíren o galeguismo na clandestinidade. Aínda que esta actividade de reorganización comeza no ano 39, queda suspendida diante do conflito bélico europeo que nun primeiro momento é favorábel á Alemaña. Será a partir de 1943, coas primeiras vitorias aliadas, cando xa se concretan dúas estratexias de recuperación do Partido Galeguista que se poden asociar, xenericamente, aos galeguistas que quedaron dun e doutro lado da frente no 36, e máis concretamente, en torno ao liderato de dúas persoas, Ramón Piñeiro e Ramón de Valenzuela .

Ramón de Valenzuela, secretario de organización do PG na zona republicana, toma contacto con diversos grupos galeguistas, poñendo a funcionar varios comités en que participan, entre outros, Manuel Álvarez González e o Doutor Baltar. Ramón Piñeiro, que se amosaba reticente coa reiniciación da actividade partidaria, é advertido desta actuación de Valenzuela, e decide intervir diante do que considera unha manobra deste para introducir o galeguismo na órbita da Unión Nacional impulsada polo Partido Comunista. Ademais, o previsíbel triunfo das potencias aliadas fronte aos réximes fascistas levantaba expectativas diante dun posíbel derrocamento da ditadura pola presión internacional. Estes feitos aceleran a elección dun novo Comité Executivo e a celebración dunha Asemblea co fin de restablecer o vello PG, pero baixo o guieiro de novos líderes provenientes das Mocidades. Este é o caso de Xaime Illa Couto, Fernández del Riego , Cesáreo Saco e Ramón Piñeiro.

Tertulianos no Café Español de Compostela. Entre outros, García Sabell, Ramón Piñeiro e Bouza Brey.

Ao remate da 2ª Guerra Mundial, os grupos políticos do interior e do exilio acentuaron o seu activismo de cara a promover un cambio de réxime no Estado Español a través da presión internacional. É un momento dunha intensa actividade diplomática diante das distintas chancelarías estranxeiras, coa conseguinte trasfega dos servicios de intelixencia e das intrigas internas entre os diversos colectivos opostos a Franco. Pero a nova dialéctica de bloques, liderados por unha banda polos EEUU e pola outra pola URSS, fixeron pasar a un segundo plano na axenda internacional a restauración da democracia na Península Ibérica.

Este feito, xunto co esmorecemento da guerrilla, é interpretado polos galeguistas do interior como a confirmación do fracaso da iniciativa política para acreditar a afirmación da identidade galega, que, segundo eles, non podía quedar supeditada ás vicisitudes de conveniencias circunstanciais: a idea de Galiza debe superar as loitas polo poder e as confrontacións civís. Neste sentido, as teses culturalistas ábrense paso entre a colectividade galeguista que vive baixo a ditadura, fronte á postura dos nacionalistas do exilio que senten que son abandonados polos seus correlixionarios ao deixaren de lado a actividade reivindicativa en favor de proxectos culturais, que pasan de ser un complemento do traballo político a substituílo totalmente.

A redefinición teórica do Galeguismo

As diferencias teóricas entre os galeguistas do interior, capitaneados por Ramón Piñeiro , e os exiliados, presididos por Castelao ata 1950, e despois os continuadores do Consello de Galiza , pode resumirse nos seguintes asuntos:

  • Cultura e política: En Galiza, os galeguistas rexeitan a acusación que lle fan os seus compañeiros na América acerca da súa pasividade política, en canto consideran que si desenvolven xestións secretas sobre a situación en que vive o noso país diante de institucións internacionais como a UNESCO, pero non poden facer unha actividade pública xa que no contexto da ditadura sería duramente reprimida. Deféndense ademais das acusacións de falla de intervención nos sectores obreiros e labregos lembrando a inexistencia de sindicalismo nacionalista anterior ao 36. Para o grupo galeguista, aglutinado arredor da editorial Galaxia , a única actuación posíbel é " combater a Franco dentro das súas propias trincheiras ".E para isto só é posíbel actuar a través das fórmulas organizativas legais que permite o sistema, como é o caso da empresa editorial, a través dos suplementos culturais dalgúns xornais como La Noche ,a reactivación de estudios de investigación sobre Galiza que non entren en conflito co poder, etc. Por outra banda, entenden que os fins do galeguismo son, por esencia, sempre políticos, se ben o concepto de política é diferente para uns e para outros.
    Os exiliados consideran isto como un xeito de avalar o franquismo, acusándoos de estaren embebidos en problemas de metafísica universal, da lírica europea ou da ciencia novísima, sen prestaren atención á traxedia en que vive o país.
  • Consello de Galiza: Os galeguistas do interior non recoñecen a autoridade do Consello de Galiza fóra da actuación local en Buenos Aires, como Intersocietaria ou como Irmandade, pero nunca fóra das terras pratenses, e moito menos na Galiza. Segundo eles, son os galegos do interior quen mellor coriecen a realidade en que se atopa o noso país e quen mellor poden decidir sobre o seu futuro. Os exiliados consideran, en troca, que o Consello de Galiza é o verdadeiro representante legal do pobo galego ao estar constituído polos últimos deputados escollidos democraticamente polos cidadáns galegos.
  • Castelao e Rosalía : Non só Rosalía debe ser concibida como símbolo místico da identidade galega, senón que o propio Castelao era para os galeguistas de Galiza unha figura que debía superar a súa dimensión partidaria para ser a representación da alma do país. Para estes, Castelao actuou en política por imperativos éticos, pero a súa actividade primordial non é a política senón a artística. Circunscribilo ao plano do activismo político sería unha redución da súa personalidade, e unha perda dun capital cultural inmenso do noso país, que pode ser administrado de xeito permanente independentemente da cor do goberno de cada momento histórico. Eles entendían que o compromiso patriótico levase a Castelao a poñer por riba de todo a súa defensa dos dereitos e liberdades de Galiza, tomando partido por unha opción política; mais unha vez morto Castelao, pasa a ser patrimonio común, e xa non lle pertence nin ao Consello de Galiza, nin é debedor da súa opinión política circunstancial, debida, segundo eles, á " perda de contacto coa realidade, que ao cabo de certo tempo queda substituída pola lembranza da realidade... pasada ".
    Para os exiliados Castelao é Presidente do Consello de Galiza e máxima expresión da vontade política do país. É o grande teórico do pensamento nacionalista que o país precisaba.
  • Efemérides: Os exiliados defenden que é necesario lembrar aqueles feitos e persoeiros claves que acreditan na vontade política do noso país por liberarse: Pardo de Cela e Alexandre Bóveda . É preciso recordar ás novas xeracións a xesta da loita polo Estatuto, a represión, etc. Para os galeguistas do interior este continuo mirar atrás é un obstáculo para abordar o futuro con realismo. A situación era para eles ben distinta da época republicana, e naquel momento era inaceptábel propoñerse restituír o estado de cousas anterior ao 36. O que viñera en diante, case nada tería que ver co pasado: Galiza está en Galiza —afirman— polo que a política que se faga debe emanar da situación presente do propio país.

Na terraza do Café Español en Santiago, Rodrigo García, o pintor Maside, Piñeiro, Maximino Castiñeiras, Fole e Benito Varela Jácome.

En conclusión, o galeguismo interior sostén a necesidade dunha actuación dentro das marxes de manobra que permita o réxime, centrada en cuestións culturais que contribúan á pervivencia espiritual de Galiza, tal como recollen nun informe redactado por Ramón Piñeiro e lido por García Sabell, Illa Couto, Celestino F. de la Vega , Francisco F. del Riego, Cesáreo Saco, Fermín Penzol, Xesús Ferro Couselo , Manuel Beiras e o propio Piñeiro diante Perfecto López, do Grupo Galeguista de Buenos Aires:

"Un único campo de acción tiña [o galeguismo] ao seu alcance: o de influír e orientar a opinión galega -sobre todo ás novas xeracións- a través da acción cultural. Creando conciencia galega, espertando atención e interese polos valores e os problemas da Terra, atraendo aos rapaces de máis personalidade e inquedanza, renovando e ensanchando a área de cultivo das nosas letras, creando e orientando equipas de técnicos que estudien coordinadamente os grandes problemas do noso país, o galeguismo librou e libra unha grande batalla "política" -enténdase ben, "política" , e non política abstracta e filosófica senón real e operante- contra o franquismo. En plena vixencia dun réxime tiránico que durante 22 anos tratou de destruír por tódolos medios -incluído o do exterminio físico- a personalidade diferencial de Galiza, esta personalidade, ergueita, arriscada e decididamente polo esforzo político do galeguismo, reaparece con máis pulo e con máis forza creadora que nunca".

Ramón Piñeiro e a redefinición do pensamento galeguista

Ramón Piñeiro López nace no concello lugués de Láncara o 31 de maio de 1915. Cando por primeira vez foi á escola aos 6 anos, xa seu pai —oficial do Concello— lle tiña ensinado a ler e escribir, mais a obriga de ter que falar unha lingua que lle era estraña, o castelán, provocou nel un sentimento de distancia psicolóxica que sempre lembrará.

Ramón Piñeiro nos anos cincuenta.

Estudia o Bacharelato Elemental en Lugo, e ao remate regresa a Láncara, onde durante algún tempo levará a existencia propia dun mozo labrego, compaxinando as súas tarefas domésticas coa lectura de libros de poesía mercados na capital da provincia e que eran lidos en soidade, mergullado nas deleitosas paraxes naturais que o rodeaban. Piñeiro lembra esta etapa asociada a sentimentos místicos de tipo relixioso.

Mais o seu illamento rachaba a través dos xornais que lía con asiduidade. El Sol e El Pueblo Gallego conectábano coa situación política e intelectual de Galiza e do Estado.

A finais de 1931 volve a Lugo para continuar os seus estudios de bacharelato, asiste a mitins galeguistas en que escoita a Paz Andrade, Suárez Picallo e Castelao, e comeza a relacionarse cos membros das Mocidades Galeguistas , en que finalmente entra con 17 anos e chega a ser Secretario de Cultura.

Ten entón oportunidade de coñecer a Otero Pedrayo , Ánxel Fole , Pimentel e Xosé Gaioso. En 1933, con motivo das eleccións, celébrase unha asemblea do PG en Santiago, á que non poden asistir, por diversas razóns, os dirixentes do Partido en Lugo; Reinaldo Gómez designa a Piñeiro para representar a provincia naquela xuntanza. Naqueles días que pasou en terras compostelás coñeceu os dirixentes da organización e, na visita ao local onde se facía a revista " NÓS ", a Ánxel Casal e Camilo Díaz Baliño; e atópase, por primeira vez, con Luís Seoane , co cal establecería unha grande amizade.

O ano 1934 é clave para a formación ideolóxica de Piñeiro; le a Risco e Pi i Margall, e comeza a decantarse polo termo galeguismo fronte a nacionalismo ,polas connotacións máis axeitadas á defensa da personalidade cultural, independentemente da concreción xurídico-administrativa temporal que se escolla (naquel momento, a aprobación e entrada en vigor do Estatuto ). Pero será no ano 1935 cando Piñeiro adquire certo recoñecemento e relevo coa súa intervención no Mitin das Arengas na Praza da Quintana, intensificando o seu labor político como secretario do Comité Provincial do Estatuto e na Campaña Electoral do 36.

Como representante do PG, xunto con Fole , na Comisión Permanente de Enlace, viviu os acontecementos da sublevación militar de xullo de 1936 en primeira liña no Goberno Civil, cando este foi ocupado polos sediciosos. Consegue evitar a súa detención nun primeiro momento e logo, para evitar ser represaliado e salvar a vida, incorpórase ás filas do exército golpista como soldado de infantería.

A súa participación na guerra tería, entre outras, unha consecuencia decisiva na conformación ideolóxica de Piñeiro. Referímonos á crise relixiosa que o levou a abandonar definitivamente a fe cristiá. O decepcionante comportamento de tantas persoas durante a guerra fíxoo meditar longamente sobre a natureza humana, á que chamaría máis tarde "o ser do home".

A finais do ano 39 entra en contacto cos antigos correlixionarios das Mocidades Galeguistas Marino Dónega e Xaime Illa, aos que persuadiu da necesidade de suspender as tarefas reorganizativas do partido ata que despexasen as dúbidas sobre o discorrer dos acontecementos, non só en España, senón tamén en Europa, onde comezaba a guerra.

A partir do 43, a previsíbel derrota alemana inducía a agardar a caída de Franco, reactivando as actividades clandestinas da oposición ao réxime. É entón cando Piñeiro se entrevista con Valenzuela para discutir os termos da recuperación do Partido Galeguista, constatando as dúas visións diferenciadas que finalmente se concretaron en estratexias de actuación distintas. Xaime Illa, Aller de la Ballina, Del Riego e Gómez Román acordan que sexa Piñeiro quen inicie os contactos cos galeguistas superviyentes co fin de reconstruír a organización.

Ramón Piñeiro viña de rematar os dous cursos comúns da carreira de Filosofía e Letras en Santiago e desprazábase a Madrid para facer a especialidade en Filosofía Pura, conectando co grupo da capital do Estado formado por Fermín Penzol, Álvaro Gil, Evaristo Mosquera e Xosé Ramón Fernández-Oxea (Ben-Cho-Shey), entre outros galegos, e tamén cos nacionalistas vascos, como é o caso de Koldo Mitxelena, co que compartía o cuarto na pensión en que residían. Relaciónase, igualmente, cos dirixentes nacionalistas cataláns.

Piñeiro consideraba fundamental manter a presencia galeguista nas alianzas de forzas democráticas da clandestinidade para alcanzar un mellor status na restauración do réxime republicano e a entrada en vigor dos Estatutos, diante da esperada caída da ditadura como resultado das súas relacións con Italia e Alemaña. Neste contexto habería que enmarcar as súas xestións para conseguir a presencia de Castelao no Goberno Republicano do exilio. Con isto Piñeiro cumpría, ademais, outro obxectivo: sacar a Castelao da situación de illamento en que el entendía que se atopaba en Buenos Aires, e introducilo no escenario político parisino, igualando a representación galega á dos vascos e cataláns.

Estas xestións en París diante do Goberno Giral, e as súas actividades clandestinas en Madrid, provocaron a súa detención o día 9 de abril de 1946, cando asistía a unha reunión con representantes vascos, cataláns e da Alianza Nacional de Forzas Democráticas. Mais a presión diplomática do goberno americano, que tiña relacións moi estreitas co PNV polos servicios prestados aos servicios de intelixencia dos EEUU durante a Guerra Mundial, permitiulle non só salvar a vida, senón evitar ser sometido ás torturas habituais por aquel entón.

A derrota militar de 1939 convértese en derrota diplomática en 1946. Franco pasaba de inimigo da democracia a ser un fiel aliado de EEUU fronte á URSS, e o seu goberno era recoñecido polos foros internacionais. Piñeiro revisa entón a necesidade de que o fracaso na actuación política opositora non se convertese nun fracaso do galeguismo como doutrina e, sen perder o contacto coa oposición clandestina, propoñía establecer unha relación pública coa sociedade galega. Neste sentido, a idea de Illa Couto de fundar unha editorial respondía a esa necesidade de darlle cobertura legal ao galeguismo, convertendo en accionistas, directivos ou simples subscritores aos militantes, como xeito de vencellalos organizativamente á luz do día.

En marzo do 49 sae Piñeiro do cárcere e participa activamente neste proxecto que fructifica o 25 de xullo de 1950 coa fundación de Galaxia, na que asumirá un papel determinante xunto con Xaime Illa e Fernández del Riego.

Galaxia, pois, non só tiña unha función de reafirmación e conservación da cultura e o idioma propios dentro dos límites estreitos que permitía a ditadura. Tamén quería servir de exposición cara a fóra e proxección internacional de Galiza. Por outra banda, pretendía recuperar vellos valores literarios que quedaran silenciados pola guerra ( Cabanillas , Otero , Risco , Cuevillas , Castelao , Maside ou Carvalho Calero ) e incorporar figuras das novas xeracións a través da colección "Illa Nova". Así mesmo, Galaxia, a través das publicacións periódicas, pretendía ser un motor da investigación sobre Galiza, tanto no terreo económico (" Revista de Economía de Galicia ") como no literario e cultural ("Colección Grial").

Ramón Piñeiro.

Piñeiro foi quen pulou por un espacio para o pensamento na actividade editorial de Galaxia, integrando no proxecto a intelectuais corno García-Sabell, Celestino F. de la Vega e Rof Carballo. Así reflicte Piñeiro as razóns da publicación dun texto de filosofía alemana en galego:

"Fíxenlle a Celestino a seguinte proposta, que aceptou gustoso: para botar a baixo a tese insidiosa de que o galego é unha lingua puramente poética, non apta para as funcións nobres da creación cultural extrapoética (ciencia, filosofía, etc.), o mellor argumento sería traducir ao galego algún traballo dos de máis resonancia europea que inda non estea traducido ao castelán. "A Teoría da verdade" de M. Heidegger responde moi ben a ese fin..."

Así pois, con esta edición comentada da obra do filósofo alemán, non só se prestixiaba o idioma, senón que se remarcaba o europeísmo da cultura galega fronte ao antieuropeísmo franquista. Ademais,conectábase co máis avanzado do pensamento continental, dándolle unha dimensión moderna ao galeguismo.

Heidegger será un referente fundamental do pensamento do grupo piñeirista, non só pola súa autoridade dentro da filosofía europea contemporánea, senón por moitas das teses con que sintonizan, como é o caso da expresada por Celestino Fdez. de la Vega con estas palabras:

"...o fundamento metafísico dunha época histórica sostén e determina tódolos fenómenos que a caracterizan e, á inversa, unha meditación suficiente sobre eses fenómenos característicos debe facer posíbel o descubrimento daquel fundamento".

O pensamento epocal (temporalidade) de Celestino compleméntase coa maior atención que presta Piñeiro á dimensión espacial do ser, co que poderíamos recrear a citada tese nos seguintes termos: o fundamento metafísico dunha comunidade sostén e determina todos os fenómenos que a caracterizan e, á inversa, unha meditación suficiente sobre estes fenómenos característicos debe facer posíbel o descubrimento daquel fundamento. Ramón Piñeiro e os seus compañeiros propoñíanse nos anos 50 dedicar os números da Colección Grial, que logo sería revista, aos temas da Saudade, a Paisaxe e o Humor. Eses son os fenómenos que o grupo consideraba como característicos da identidade do país, a través dos cales se podía chegar á propia cerna de Galiza. Sobre este asunto, é clarificador un artigo de Piñeiro titulado "Factores esenciais da Literatura Galega", en que se refire ao lirismo, ao humorismo e ao sentimento da paisaxe. Pero será a Saudade, a capa máis profunda do ser galego, o obxecto central da súa breve pero influente obra. Recóllense os diversos traballos seus sobre o tema nunha edición baixo o título Filosofía da Saudade .

Estes traballos son: " A Filosofía e o Home ", que foi enviado ao I Congreso Nacional de Filosofía, celebrado en Braga en 1955; "Significado Metafísico da Saudade", aparecido na primeira publicación da editorial Galaxia en maio de 1951 no nº 1 da Colección Grial, titulado Presencia de Galicia; "Para unha filosofía da Saudade", que formou parte dun tomo colectivo titulado La Saudade que imprimiu Galaxia dedicado a ese tema; "Saudade e Sociedade, dimensión do Home", texto dunha conferencia pronunciada na Aula de Cultura de Vigo en 1975; e "A Saudade en Rosalía", que aparece en 1952 dentro da obra colectiva editada por Galaxia dedicada a esta autora.

Piñeiro emprende a súa reflexión resituando o obxecto da filosofía que, ata a modernidade, se fixaba na denominada "realidade obxectiva", dentro do que el chama "horizonte antropolóxico". Cuestiona a posibilidade de chegar ao coñecemento do Ser a través da realidade exterior, "...o ser da realidade, en canto materia cognoscitiva, non pasa de ser unha elaboración do pensamento". Por iso, o camiño máis directo para chegar ao Ser en canto Ser, é partir do noso propio Ser. Pero o home non é algo "obxectivo" para si mesmo, non pode coñecerse obxectivamente nin tampouco racionalmente: "o home percíbese, coñécese, sabe de si mesmo «sentíndose»" .

Na Galiza e en Portugal dáse un fenómeno que reflicte todas as súas expresións artísticas e literarias e que os singularizan fronte aos demais pobos. Trátase da Saudade, á que define como "un sentimento sen obxecto, un puro sentir, o decorrer espontáneo do sentimento ceibe de toda relación co pensamento ou coa vontade". Así como nos gregos predominaba a dimensión intelectual, ou no pobo alemán a vontade, na comunidade espiritual galego-portuguesa a dimensión predominante sería a Saudade.

Piñeiro fala das peculiaridades espirituais dos pobos dentro da comunicabilidade universal do espírito humano. Son tendencias que por razóns históricas, sociais ou xeográficas se producen en certos países, que levan a posuír sentimentos e valores xenuínos, orixinais e singulares. O caso da Saudade é un exemplo desa peculiaridade. Repasando toda unha serie de conceptos que adoitan asociarse ou poden intercambiarse pola Saudade, como son nostalxia, arela, morriña, ou o Sehnsucht alemán, Piñeiro sostén que ningún deles pode substituíla. Nin sequera a angustia Heideggeriana (discrepando nisto con Celestino Fdez. de la Vega):

"A angustia é un sentimento calcado pola temporalidade... A perspectiva da saudade non está virada cara ao futuro nin tan sequera cara á temporalidade. Está virada, pura e sinxelamente, cara ao Ser... A saudade, a vivencia ontolóxica máis radical do ser do home, da súa situación con relación ao Ser... a saudade é o sentimento ontolóxico puro, a angustia é o sentimento existencial puro".

O concepto de Saudade é clave dentro do modelo teórico do Piñeirismo, mesmo pola súa contraposición coa mística castelá, outorgándolles aos galegos unha posición privilexiada para a filosofía e a reflexión. Non só reforza a autoestima propia, o prestixio e a necesidade dunha lingua que ten termos intraducíbeis, senón que atopa un elemento independente das circunstancias xurídico-políticas corno peculiaridade definitoria de Galiza.

En calquera caso, a Saudade é un lugar común da reflexión filosófica sobre Galiza por ese potencial diferenciador espiritual. Neste sentido hai que lembrar os traballos de Plácido Castro (a Saudade é instinto da vida: esperanza e rebeldía fronte ao despotismo dos feitos; sentimento común nos países de tradición celta), Nóvoa Santos (a Saudade é instinto da morte: que está na íntima comuñón do home coa paisaxe e na tendencia do home a reverterse á mesma terra que modelou a súa carne e a súa alma), e, en Portugal, a relixión do saudosismo sostida por Teixeira de Pascoaes, con significativa influencia nos intelectuais galegos. Mais o certo é que —como queda dito— o nacionalismo anterior ao 36 non remataría de elaborar un pensamento sistemático sobre os fundamentos últimos da identidade galega. Como dicía Losada Diéguez : " Non é hora de filosofar, nen é momento de ironías. É hora de executar ".A discrepancia fundamental no tratamento da Saudade estivo nas conclusións as que se chegaba no terreo da práctica, como dicía Euxenio Montes en 1919:

"¡Saudade non! Ao menos como concepto de evocación do pasado para volvelo a vivir. Esperanza e fe".

Así pois, será Castelao, como referente ideolóxico da fracción do galeguismo confrontada a Piñeiro —tamén neste asunto— o contrapunto do pensamento do grupo de Galaxia. Para Castelao a Saudade é un sentimento a superar, nunca un patrimonio a conservar, sentimento que —segundo el— pode deberse á soidade colectiva que supón pertencer a unha nación escindida en que o feito de ter Estado propio unha das partes non conforta o espírito dun pobo que atopa á outra parte sometida a un Estado alleo, e moito menos ao espírito de dito segmento sometido:

"Portugal e Galiza deben sentirse animados por unha decisión inédita e confluente, rectificando os erros da historia e transfigurando novamente a Saudade en Acción. Só así oiremos bater as ás da Victoria sobre das nosas Terras" (Sempre en Galiza).

Así pois, en Castelao a ausencia do Estado propio, como obxectivación da vontade dun espírito diferenciado, deixa o pobo sen unha correlación entre a súa exteriorización nunha expresión sociocultural e lingüística determinada e o proceso de institucionalización, provocando ese sentimento peculiar dos galegos.

O pangaleguismo de Piñeiro non exclúe nin combate o obxectivo dun certo grao de autogoberno, senón que, pola contra, este é un obxectivo suprapartidario irrenunciábel. Mais xa na súa mocidade prefería o termo galeguismo fronte a nacionalismo porque o consideraba máis aberto e integrador, na perspectiva da súa tese de gañar para esta loita membros de organizacións estatais. É posíbel, e mesmo necesario, segundo Piñeiro, que nas organizacións políticas estatais haxa galeguistas; reducir o galeguismo aos partidos galegos implicaba recoñecer e constatar a debilidade das súas teses, xa que o limitaba a organizacións que historicamente sempre foron minoritarias. Por outra banda, implicaba tamén deixar os partidos estatais desvalidos de galeguistas e, por tanto, en mans dos máis recalcitrantes inimigos dos dereitos do país.

Estas propostas chocaban co ideario de Castelao e dos galeguistas exiliados, que consideraban que o autogoberno empeza pola propia autoorganización do pobo galego. A autodeterminación é un proceso de desalienación (poder simbólico) e obxectivación institucional de forzas sociais autóctonas (poder de presión), que os membros do Consello de Galiza consideraban necesario canalizar a través dunha actividade política orixinaria e claramente independente. Mais as discrepancias entre Castelao e os seus continuadores no Consello de Galiza cos galeguistas do interior, a pesar de pasaren por momentos moi tensos de acusacións e enfrontamentos moi duros, nunca desembocaron nunha ruptura das relacións senón que, polo contrario, uns e outros consideraban necesaria a aportación de todos para enfrontar a difícil situación que atravesaba o país. No entanto, a partir dos anos 60 xorden diversos grupos, fundamentalmente xuvenís, que, influídos polos movementos de liberación nacional que se producen no mundo neses momentos e por correntes ideolóxicas do marxismo, propoñen claramente unha ruptura e mesmo unha confrontación aberta con Ramón Piñeiro, a quen acusan de desmantelar o Partido Galeguista restrinxindo o nacionalismo ao campo cultural. Nace así o Consello da Mocidade e, posteriormente, o PSG, que conta coa bendición do propio Piñeiro (se ben el decide quedar á marxe). Mais será a UPG a que asuma as críticas do Consello de Galiza e leve a cabo a ruptura total co Piñeirismo, combatendo con dureza as súas teses co apoio tanto do Consello de Galiza como do grupo de exiliados de México.

Presentación pública de  Realidade Galega.  Aparecen, García-Sabell, Fermín Penzol, Ramón Piñeiro, Luís Seoane e Marino Dónega.

Ramón Piñeiro soñaba cun horizonte político galego homologado ao dos Parlamentos Europeos, en que conviven unha democracia cristiá, un partido social-demócrata e un partido comunista. O seu fin era achegar ao galeguismo todos os sectores ideolóxicos. Mais a transición democrática non se concretou organizativamente no modelo de tres partidos galeguistas soñados por Piñeiro, senón que o fracaso dunha democracia cristiá, e a propia dialéctica política entre partidos estatais fronte a organizacións galegas, levou a que se abrise paso un modelo de nacionalismo frontista e progresista segundo a proposta sostida pola propia UPG, que participa, xunto con outros partidos e colectivos, nunha fórmula que Piñeiro consideraba inviábel.

En 1980 o desconcerto con que era dirixido desde os partidos estatais o proceso estatutario propiciou a creación dun grupo denominado Realidade Galega, encabezado por Ramón Piñeiro, co fin de dar lexitimidade ao establecemento dun Estatuto de Autonomía que carecía do apoio de forzas políticas galegas que, como o BN-PG e o PSG, consideraban que non cubría as súas aspiracións.

Neste sentido, como froito dunha decisión colexiada da chamada Xeración Galaxia (Xaime Illa Couto, Fernández del Riego, García-Sabell, Marino Dónega e Torres Queiruga), e atendendo á súa idea de que é posíbel e necesario traballar por Galiza desde os partidos estatais, Piñeiro acepta a proposta de ir nas listas do PSOE ao Parlamento Galego, en que participa como deputado. A actuación de Piñeiro no Parlamento é formalmente autónoma, chegando a votar a favor da investidura do candidato da lista máis votada para reforzar as institucións recentemente nacidas, en contra do criterio do partido.

Ramón Piñeiro morreu o 27 de agosto de 1990 en Santiago de Compostela ostentando nese momento a presidencia do primeiro Consello da Cultura Galega .

Celestino Fernández de la Vega e a modernidade de Galiza

Celestino Fernández de la Vega nace no concello lugués de Friol no ano 1914, no seo dunha familia acomodada. O seu pai era notario e colaborador ocasional dos xornais locais. Ten sete irmáns, cos que irá vivir a Lugo a partir dos once anos, e fai os seus estudios no colexio dos Maristas e no Instituto de Bacharelato. Aos catorce anos xa lera a Crítica da Razón Pura da man do seu profesor Manuel García Blanco e no 1930 comeza os seus estudios de Dereito na Universidade de Santiago de Compostela.

Celestino Fernández de la Vega.

En 1934 Celestino desprázase a Madrid para rematar os seus estudios e, no ambiente da capital, consolida o seu interese pola Filosofía. As tertulias e as publicacións periódicas como a Revista de Occidente de Ortega, supóñenlle unha constante fonte de aprendizaxe dos elementos máis relevantes da cultura española e europea do momento.

De volta dos seus últimos exames de Dereito, atópase co levantamento militar de xullo do 36. Celestino é mobilizado e participa na guerra no bando vencedor en Asturias, Teruel, Estremadura... As consecuencias da irracionalidade que presencia van influír decisivamente na súa obra.

Despois da guerra abandona definitivamente a súa formación académica e oposita como Técnico da Administración Civil, oposicións que aproba no ano 40 con destino no Goberno Civil de Lugo.

Nestas datas frecuenta tertulias con Anto nio Figueroa, Fole, Pimentel, Luciano Penedo e tamén Ramón Piñeiro, co que comezará unha íntima e fecunda relación. Aprende alemán e le o Sein und Zeit (O Ser e o Tempo) de Heidegger nesta lingua.

Celestino participa, desde a fundación, con diversos ensaios na produción da editorial Galaxia: "Cultura y comunicación" (1951) e "Campanas de Bastabales" (1952), coa tradución conxunta con Piñeiro da obra Da esencia da Verdade de Heidegger; consagran así a súa militancia no galeguismo cultural.

Nos seus artigos xornalísticos abordará os máis diversos temas: pintura, teatro, música..., ocupando a vila luguesa un lugar destacado neles. As súas obras máis relevantes serán "Abrente e Solpor da Paisaxe", publicada en 1958 nun volume colectivo de homenaxe a Ramón Otero Pedrayo, e O segredo do humor (1963), un clásico do ensaio filosófico galego.

Nos últimos anos de existencia sofre un proceso depresivo que o empurra a rematar coa súa vida o 25 de marzo de 1986.

Celestino enfrontará o reto de demostrar o carácter europeo e moderno das tres peculiaridades do ser galego: humorismo, sentimento da paisaxe e saudade. Amosará o carácter alleo á nosa cultura da paixón irracional, do autoritarismo e doutros valores propios do réxime franquista que están a sufrir. Mais o pensamento de Celestino pon o acento nos trahistóricos e temporais dos fenómenos que estudia, máis que nos gráficos e espaciais; é inicialmente unha reflexión desde Galiza máis sobre Galiza, se ben, ao final, por ato apunta unha serie de faccións do perfil dos galegos que os sitúan nunha situación privilexiada para a filosofía, vólvese sobre si mesma, sendo esta Terra suxeito obxecto do pensamento celestiniano.

A Saudade é tratada seu traballo "Campana de Bastabales", incluído no libro "7 ensaios sobre Rosalía" editado por Galaxia en 1952, artigo terá que ir escrito en castelán como imposición da censura, ao obrigar a que a porcentaxe dun 50% dos textos do volume foran na lingua oficial.

O máis característico do seu enfoque é a identificación de saudade co concepto de angustia (angst) heideggeriano, en clara discrepancia con Ramón Piñeiro, o que, unido ao paralelismo que fai entre Rosalía e os poetas Hölderlin e Rilke, alcanza o obxectivo devandito de homologar o pensamento e a cultura galega co cumio do pensamento e da cultura europea.

A biografía da paisaxe é obxecto de "Abrente e solpor da paisaxe", en Celestino percorre a historia do pensamento e da cultura europea sinalando os distintos avatares históricos por que pasou a concepción da paisaxe. Define a paisaxe como unha obra do corazón" (sentimento) que exixe dúas condicións: un modo peculiar de concibir a natureza e unha estrutura particular do suxeito. A natureza concíbese, pois, como algo digno do humano entusiasmo e "simpatía", e o suxeito ten un desenvolvemento sentimental que o capacita para transcender emocionalmente cara á natureza.

Neste senso, o rastrexo do concepto de paisaxe faino desembocar no terreo metafísico da análise dos fundamentos de cada época, para detectar cál é o estado de desenvolvemento da relación entre o suxeito e o obxecto. Esta será unha constante do seu pensamento, e ten os seus alicerces na teoría heideggeriana do xiro da subxectividade, segundo a cal, ata a idade moderna e sobre todo no pensamento grego, a subxectividade é algo estraño. A subxectividade é unha descuberta da época moderna.

Celestino, remitíndose aos supostos estéticos da época, sitúa o auxe da paisaxe no Romantismo, momento en que esta non é entendida como unha copia da natureza, senón unha representación, unha transformación, unha animación expresiva, un canto, unha música conferida, prestada á natureza. Analizando a música, a poesía e a pintura desa etapa, atópase o triunfo da recreación subxectiva da realidade exterior.

Nunha rúa de Lugo, Antonio Figueroa, Luís Pimentel e Celestino Fernández de la Vega.

O solpor da paisaxe chega coa idade contemporánea, cando o proceso de dominio do medio leva á escravitude da natureza. A técnica non deixa un recanto sen someter, e se queda aínda algún refugallo de misterio, todos terien en mente que é "cuestión de tempo" que se desvele. A derrota continua da natureza fai inviábel a paisaxe, e así queda reflectido na arte (Picasso, construtivismo, pintura abstracta).

Celestino Fernández de la Vega toma nota da situación actual, que entende como provisional e de crise, mais négase a prognosticar cal será o futuro.

Por último, o humor é obxecto dunha completa e extensa análise no seu único libro en solitario, O segredo do humor ,que comeza cunha declaración de principios democráticos ao fío do tema que vai tratar e que son reflexo da súa fe na superación do fanatismo triunfante:

"...non teríamos que lamentar moitas barbaridades da nosa época se un dogmatismo fanático non nos tivera incapacitado para a tolerancia comprensiva do humor... a falta do senso do humor encheu os campos de concentración".

De novo Celestino colle un asunto concreto para, a través da súa historia e de cómo foi tratado e entendido ao longo do tempo, levar a cabo unha análise da sociedade contemporánea. Lembremos a tese de Heidegger que está na base desta perspectiva: por medio da meditación sobre un elemento característico dunha época podemos chegar ao seu fundamento. Para Celestino a estrutura do Ser traspasa todas as cousas, pois:

"...en todos os dominios da actividade dunha época, por moi arredados que poidan semellar, móstranse os mesmos fundamentos".

Neste senso, o humorismo é un fenómeno enteiramente moderno por canto é unha tensión dialéctica entre a subxectividade e a realidade.

Neste caso non se reducirá a análise á perspectiva temporal, senón que se terá en conta a compoñente espacial: o humorismo é algo alleo á alma castelá, pero é unha peculiaridade do espírito galego-portugués, sendo de orixe galega as figuras clave do humorismo peninsular, comezando polo propio Cervantes, e seguindo por Xulio Camba, Valle Inclán, Castelao e, no caso portugués, por Eça de Queiroz.

Farase, pois, unha historia do humor ao longo do tempo (estudio diacrónico), mais tamén se terá en conta os distintos contextos xeográficos e socioculturais en que, nun momento dado, podemos atopar diversidade de manifestacións e tipos (estudio sincrónico).

Celestino leva a cabo unha minuciosa revisión das definicións de humor e das posíbeis confusións con outros termos próximos (sátira, parodia, comicidade, ironía, broma). O humorismo é un esforzo por comprender, por responder con sentido a situacións conflitivas, e ten por límites externos traxedia e comicidade. O humorismo non é amigo do pranto nin do riso. O seu elemento expresivo é o sorriso. Isto é o que o distingue dos demais termos con que se ten trabucado e que, pola contra, provoca desprezo polos demais e inconsciencia, ao ter como elemento expresivo o riso, a gargallada, o pranto. Humorismo é amor á humanidade, tolerancia, desculpa e optimismo. O humor axuda a achar as facetas dolorosas na ledicia, e as risíbeis na dor humana. O humor é, seguindo as categorías spenglerianas, moderno, analítico, funcional, occidental, europeo. A comicidade apóiase por esencia na provocación de prexuízos ou evidencias da época, mentres que o humor pretende eliminar eses prexuízos ou evidencias cun afán transformardor da realidade.

Celestino Fernández de la Vega.

Do mesmo xeito que Rosalía é unha expresión da psicoloxía colectiva dos galegos encarnando a saudade, Castelao é o máis emblemático do humorismo galego.

Celestino consegue facer nesta obra unha alegación a favor da tolerancia e da racionalidade, sitúa a identidade galega diferenciada da castelá e homologada coa europea moderna e rehabilita a figura de Castelao como símbolo estrutural da esencia do país.

Rof Carballo: O corpo do ser

Xoán Rof Carballo nace en Lugo en 1905, cursa o Bacharelato na Coruña e realiza os seus estudios de Medicina en Madrid, Barcelona e Santiago, onde se licencia e onde ingresa no Seminario de Estudos Galegos presentando o traballo "Bioloxía e esprito" (8 de maio de 1925). O seu pai, Xoán Rof Codina (1874-1967), de orixe catalana, era un egrexio veterinario dinamizador do desenvolvemento gandeiro galego.

Retrato de Xoán Rof Carballo.

Rof Carballo exerce de profesoraxudante na Facultade de Medicina de Madrid desde 1928 ata 1936, e de Xefe do Servicio de Anatomía Patolóxica no Laboratorio Central. Perfeccionou os seus coñecementos con prestixiosos mestres da medicina europea como G. Pittaluga (Madrid), Sternberg e H. Hoff (Viena), H. Epinger (Colonia), Möllgaard (Copenhague), Bohoeffer (Berlín), Guillain (París) e Jiménez Díaz en Madrid, onde dirixiu o Departamento de Endocrinoloxía do Instituto de Investigaciones Médicas. É nomeado posteriormente Xefe de Endocrinoloxía Psicosomática no Instituto de Patoloxía Médica do Dr. Marañón.

Fundou a Sociedade Española de Medicina Psicosomática e o Instituto de Estudios Psicosomáticos. Pertenceu durante a súa vida a diversas organizacións médicas españolas e internacionais, como a Academia Nacional de Medicina, o Instituto de España, Instituto de Ciencias del Hombre, etc., e foi membro da Real Academia Española.

Rof é autor de numerosas obras e traballos científicos sobre medicina: hematoloxía, aparatos circulatorio, respiratorio e dixestivo; endocrinoloxía e nutrición, neuroloxía, etc. Mais a aportación fundamental de Rof Carbailo ao pensamento galeguista e á literatura galega son os seus ensaios recollidos no volume Mito e realidade da Terra nai ,en que, ademais do que lle dá título á obra, atopamos "Encol da Santa Compaña", "O problema do seductor en Kierkeggaard, Proust e Rilke" e "Os demos do Bosco". Este libro editado por Galaxia en 1957 sitúa a preocupación do autor no corpo que dá soporte ao ser, aos sentimentos da paisaxe, da saudade, ao corpo que se sabe que deixará de existir; en síntese, á corporeidade do ser humano, ao carácter humano do corpo. Esa necesidade de cinguirnos ao ser do home mesmo para, a través da inquietude antropolóxica, chegar ao fundamento do Ser —tal como sostiña Piñeiro— leva a colocar o punto de mira dos galeguistas no estudio da estrutura psíquica que determina unhas constantes universais, unha diversidade individual, mais tamén unha psicoloxía colectiva en que atopar as claves dunha identidade galega diferenciada.

O Ser do home na antigüidade, tal como nos describe Celestino Fernández de la Vega, está " alumeado polo ente, atirado e retido na súa apertura e, xa que logo, sostido por el... ",mentres que, coa modernidade, o ser que residía e se buscaba no obxecto, pasa a localizarse no suxeito (Descartes). Piñeiro fálanos dun primeiro momento onde o home buscou o Ser a través do camiño "cosmolóxico", a través do estudio da realidade exterior, para logo envorcarse sobre si mesmo a través do camiño "antropolóxico". Mais o pensamento contemporáneo, desde diversas ópticas, remata por poñer en cuestión o carácter subxectivo do Ser tal como o optimismo individualista burgués viña de instaurar. Unha destas ópticas, a freudiana, nega que o home sexa dono da súa propia persoa, entende o home como un non-suxeito, gobernado por forzas irracionais que son de orixe inconsciente. Á psicoanálise deseña unha estrutura psíquica en que atopamos tres elementos interaccionando, o Elo, o Eu, e o Super-Eu; e, se ben, os dous primeiros elementos teñen unha natureza singular do historial de cada individuo en particular, o Super-eu, polo seu contido fundamentalmente normativo e ideal (xa que tende a regular a conduta do Eu conforme a leis e normas que na xeira infantil viñan impostas polos proxenitores, educadores e sociedade) dá xogo a Rof Carballo para avanzar cara a unha psicoloxía colectiva do pobo galego, aínda que el empregará o concepto de urdido afectivo ,que considera máis rigoroso e axeitado.

En Mito e realidade da Terra Nai Rof concibe á Saudade nos termos espaciais de Piñeiro e nos temporais de Celestino, desde unha perspectiva psicolóxica da existencia humana. Dita existencia ten un comezo nun tempo (a nenez) e nun espacio (a terra nativa) que sempre nos fará arelar unha volta a ese refuxio de que fomos expulsados ás angueiras e lixumes da vida e, sobre todo cando un presente o remate da súa existencia.

O concepto de saudade pode asociarse en Rof tamén co de angustia, mais non no sentido heideggeriano, como en Celestino Fernández de la Vega, senón na connotación freudiana da angustia diante da morte. Freud di:

"Trátase da mesma situación que constituíu a base do primeiro grande estado de angustia do nacemento e da angustia infantil; isto é, daquela situación en que o individuo queda separado da súa nai e perde a súa protección".

Rof acepta como base da xénese do "super eu" a indefensión e longa dependencia infantil do home, máis supera o segundo elemento que apunta Freud: o complexo de Edipo (propio dunha sociedade patriarcal) ao introducir o arquetipo explicativo da Terra-Nai, asociado a unha sociedade de tipo matriarcal. Mais o matriarcado non só se reduce á figura da nai senón que se proxecta á Terra nativa polo seu carácter xeratriz, pola súa fertilidade e, canto máis verde, húmida e frondosa é a súa vexetación, máis se imprime esa imaxe fecunda e materna na paisaxe.

Mais, para que xurda a saudade, non abonda a libre vida vexetal senón que é preciso a existencia de horizontes fuxidíos como os que proporciona o océano, e de límites difuminados como os que crean as néboas; elementos que son o soporte do sentimento de infinitude e de distancia que, xunto co do espírito materno da Terra, son os que provocan a Saudade.

O arquetipo da Terra-Nai é consubstancial coa propia existencia dos galegos. Así, dinos Rof:

" O home galego, a diferencia de todo outro tipo de home occidental -exceptuando quizais o portugués e algunha outra pola céltiga-, non se enfronta co mundo para o dominar e o vencer, senón que garda no seu sámago unha arela de identificación coa natureza".

Fronte ao arquetipo da Terra-Nai érguese o arquetipo celeste ou do espírito, propio da cultura patriarcal, en que se nega a nobreza da natureza, do corpo, que se considera algo noxento. O ascetismo castelán, que esquece o corpo e proscribe todo compracemento sensual, é un exemplo deste arquetipo.

Rof Carballo lendo o seu discurso de entrada na Real Academia de Medicina.

Rof considera necesario que o home teña raíces ben somerxidas na matriarcalidade primixenia por canto menosprezar a natureza e o propio corpo ten graves riscos para o home; mais o arquetipo da Terra-Nai tamén ten os seus perigos por canto dita Terra non só é berce, senón tamén cadaleito; empurrando os seus fillos a emigraren, a se distanciaren, a se arredaren do principio e o fin, do nacemento, pero tamén da morte que representa.

No seu traballo "Encol da Santa Compaña" recolle este elemento da cultura popular galega para afondar máis na súa psicoloxía colectiva:

"Se en Galicia esta actitude diante da morte, por embaixo das camadas que foron constituíndo a educación relixiosa e o espírito cristián, manifestase en forma "procesional" e "plural", a diferencia do que noutros países ocorre, iso ha de ter algunha explicación".

Para atopar esa explicación, Rof Carballo bota man da súa revisión particular do concepto de "super eu"; o urdido afectivo, que describe a estreita conxunción entre os factores xenéticos, coa modelación afectiva dos pais, gracias ao cal o home supera a súa invalidez ao nacer. O urdido afectivo, máis que os propios xenes ou, polo menos, en íntima colaboración con eles, fai que

"...os habitantes dunha rexión garden entre si unha profunda afinidade en xestos, sentimentos, maneiras de percibir as cousas ou de se comportar. O urdido sobre o que a intelixencia se teceu ten en todos os habitantes dunha rexión, valóns, galegos ou piamonteses unha determinada estructura".

A Santa Compaña foi nacendo na ánima colectiva das xentes para explicar o apreixamento da melancolía causada por unha carencia afectiva, pois personifica en forma "plural" e "feminina" ás forzas secretas da Natureza, a Natureza que creou ao home e ao que sabe que está obrigado a retornar, a personificación plural e procesional das forzas misteriosas da Terra Nai. Estas, unha vez cumprida, reclaman a reincorporación do home á procesión cósmica. O home, na súa empresa espiritual, está sempre amparado por sucesivas nais protectoras e, ao mesmo tempo, fecundas, pero son tamén tumbas que agardan a volta ao seu colo logo de se teren tronzado os vencellos da existencia co nacemento. A morte coloca o home no seu estrato máis fondo, poñendo ao descuberto o urdido que o vincula coa procesión de xeracións anteriores e posteriores a el. A Santa Compaña escenifica a procesión da Terra Nai, saudosa dos seus fillos, fillos que, tendo saído da procesión dos séculos, demóranse demasiado en volver ao seu seo.

En "O problema do seductor en Kierkegaard, Proust e Rilke", Rof aproveita o mito universal do Don Xoán para reforzar a súa tese do urdido afectivo. Despois do útero biolóxico, pasa o home a ser amparado polo «útero social» formado polo mundo materno, gracias ao que completa a súa evolución en protección afectiva. Logo, ao longo da vida, ese amparo da nai é substituído polo xogo e a fantasía. Don Xoán persegue en cada femia a promesa do retorno ao paraíso maternal, a de volver a atoparse co seu primeiro "urdido afectivo", co seu vencello infantil perturbado na súa vida emocional da nenez. O sedutor é unha persoa que non ten desenvolvida e madura a súa intelixencia e personalidade.

En "Os Demos do Bosco" fai unha interpretación psicoanalítica dos símbolos utilizados por este pintor, contrapondo os seus monstros e, concretamente os Demos, coa visión particular que deles se ten desde Galiza, como, por exemplo, na obra do Mestre Mateo. Rof considera que os seres creados pola fantasía non son arbitrarios senón que responden ás camadas máis profundas do subconsciente.

Rof Carballo, con ter estudiado a psicoloxía colectiva do pobo galego, atopar aspectos que lle son propios e específicos e non aceptar o punto de vista do home como individuo senón como "caso límite" dun "grupo humano", négase a concibir unha identidade galega absolutamente incomparábel e incomunicábel coa doutros pobos do mundo, senón que a conecta coa da área céltiga, coa dos países montañosos europeos, cos da cornixa cantábrica e cos do resto do Estado Español e Portugal. No seu traballo "Humorismo e sociedade", aparecido en Grial ,fai unha crítica da obra de Celestino Fernández de la Vega e da concepción do Humor como característica do ser galego.

Para Rof, Cervantes —que é o arquetipo de humorista de ascendencia galega que escolle Celestino— móvese nun ámbito xenuinamente castelán, e a súa personaxe, Don Quijote, pasou a ser un tipo ideal de español. O "home lúdico" existiu sempre, e quizais habería que establecer un humorismo moderno e un humorismo antigo, pero non afirmar —como fai o autor de "O segredo do humor"— que o humorismo é un signo de modernidade.

Para Rof, o humorismo auténtico é unha empresa de recuperación da realidade que tiñamos perdido de vista, arrastrados polas pautas de convivencia e polas normas consuetudinarias, polo conformismo social, polos hábitos estruturados nos que temos ido deixando que a nosa vida se empobreza. O humorista revira unha situación ou exaxéraa para traer ao primeiro plano o esquecido, proporcionándonos a alegría de reencontrarnos cunha realidade máis ampla que aquela en que vivimos.

O 10 de outubro de 1994 falece en Madrid Rof Carballo. Deixa como legado ao pensamento galeguista a revisión da terminoloxía psicoanalítica de Freud e Jung para esculcar no subconsciente colectivo do pobo galego unha identidade que o distinga, pero tamén que o identifique con outros pobos e culturas europeas.

Domingo García-Sabell: Saúde e saudade

Domingo García-Sabell nace en Santiago en 1909 e alí cursa Medicina na súa Universidade. Doutórase en Madrid e amplía estudios en Suíza e Alemaña, onde adquire o dominio da lingua alemana, o que lle dá a oportunidade de acceder directamente aos textos dos seus filósofos.

Retrato de Domingo García-Sabell.

Nos seus anos de estudiante militou nas FUE, traba amizade coas figuras clave das mocidades galeguistas do momento e coñece a Castelao , Risco , Díaz Baliño, etc.

A partir dos anos 50, a súa participación no galeguismo cultural é intensa en todos os campos. Está presente na fundación de Galaxia , e desde o comezo colabora cos seus ensaios en distintos volumes colectivos e na revista Grial publicada por esta editorial. Nestes ensaios busca unha interrelación entre o pensamento médico e filosófico dentro dunha concepción psicosomática do ser humano, ou, como el mesmo di, da introdución da persoa no estudio médico. Á súa óptica filosófica estará máis influída por Husserl ou Heidegger que pola psicoanálise, optando polo método da "análise existencial", que considera máis rigoroso e científico. Asinou ensaios sobre diversas personalidades da cultura galega e europea, como Gide, Sartre, Spengler, Saul Bellow, Perree Enmanuel, James Joyce, Rosalía , Valle-Inclán, Castelao, Dieste , Cunqueiro , Seoane , e tamén sobre temas como a saudade, o erotismo, a morte, a desnutrición, etc.

En 1963 publicase Ensaios I en que destaca o traballo "Análise existencial do home galego enfermo e outros ensaios"; nel atópase tamén un traballo sobre literatura (Joyce) e e outro sobre pintura (Van Gogh), coa denominación común da perspectiva antropolóxica para chegar á obra de arte como produto humano. Por ultimo atopamos unha análise da especifidade da fame en Galiza.

"Análise existencial do home galego enfermo" é, posibelmente, o ensaio que sintetiza as claves fundamentais do seu pensamento. Esta obra, que foi concibida para ser lida no seu ingreso na Real Academia Galega , busca, igual que nos demais traballos dos pensadores galeguistas, chegar á identidade galega a través de actitudes que lle son propias aos membros desta comunidade:

"Galicia, o pobo de Galicia, mostra, nese padecer, unhas características propias e inconfundíbeis. Atopalas, analizalas e, por tanto coñecelas, é labor que a todos ha de interesar pois o coñecemento de como o home é cando enferma pode alumear moitos perfís de como é cando, san, actúa, pensa, sente, espera e desespera... que esta miña interpretación do home galego en enfermidade sirva, dalgún xeito, como contribución ao aclaramento do ser do galego en xeral".

As tres actitudes galegas fronte a doenza: negación, entrega e comunicación, son actitudes fronte a algo alleo, a algo distinto dun, algo que se ten; necesita coñecer o seu nome para determinar o seu Ser diferenciado que se relaciona con ela en termos de posesión, mesmo con vaidade. A medicina non só debe detectar o mal físico e cuantificábel, debe comprender a persoa enferma como totalidade. García-Sabell defende a introdución do suxeito na medicina, o descubrimento do home doente como persoa e non como máquina, determina a necesidade de analizar non só a "lesión", senón o significado que a "lesión" ten para o doente coas consecuencias que isto ten. No caso dos galegos, coas súas diferencias entre os do campo e a cidade, García-Sabell reflexiona sobre ese significado e sobre a necesidade de que o médico non só sexa un "curador", senón que tamén cumpra unha misión de "axuda" de cara a dotar de sentido a súa doenza.

Domingo García-Sabell foi presidente da Real Academia Galega desde 1977 ata maio de 1997. No terreo político foi senador por designación do Rei no 1977, e en 1981 é nomeado Delegado do Goberno en Galicia, posto que ocupou ata 1996.

Rosalia, Terra Nai

Cando Jacinto Aparicio, o Director Xeral de Prensa, prohíbe a continuación da colección Grial ,Galaxia substitúe esta publicación periódica por unha serie de volumes monográficos en que colaboran o groso do ensaísmo galeguista de entón. O primeiro destes traballos, editado en 1952, titúlase "7 ensaios sobre Rosalía", e nel atopamos resumidas as bases da estratexia e do pensamento galeguista: Comeza a obra cunha poesía de Pimentel que reflicte a idea da lírica como primeira e máis certeira aproximación ao ser. Outra de Teixeira de Pascoaes que, xunto co traballo de Jacinto Prado Coelho, aporta a dimensión supranacional e a conexión con Portugal; Salvador de Lorenzana farase cargo do estado da cuestión da crítica literaria ao respecto; Carvalho Calero representa a recuperación do galeguismo de preguerra, aínda que testemuñal e desconectado do resto dos traballos, cando non en total contradición con eles. Por último, Piñeiro, Rof, Celestino e García Sabell desenvolven, cada un ao seu xeito, as teses do pensamento galeguista de posguerra, porque Rosalía é a grande metáfora da identidade, do ser galego. En Rosalía fixan as características estruturais que eles consideran que comparte a poetisa e a súa Terra: Galiza feminina (tenra, doce, sensíbel, máxica) fronte á España, ou Castela masculina (agresiva, conquistadora, pasional); en síntese, pénsase a Galiza como débil e dependente, e proxéctanse as solucións dos problemas que padece fóra dela, cara ao Estado forte e protector (partidos estatais), do que os galeguistas deben demandar un mellor trato a cambio da súa colaboración. A Galiza non se lle recoñece nin racionalidade para saber o que lle convén, nin vontade para levalo a cabo.

Domingo García-Sabell retratado xunto a Pío Baroja.

Piñeiro fálanos de que a vontade e a racionalidade son características esenciais doutros pobos (Alemaña e Grecia), mais Galiza ten outra virtude que comparte con Rosalía: "o ser galego de Rosalía non está na súa vivencia da dor, senón na forza, na autenticidade do seu sentimento, do seu sentir".

Para Celestino isto ten como consecuencia o carácter contemplativo e pasivo dos galegos:

"A nosa caracterización de Rosalía implica unha caracterización da actitude espiritual galega: os galegos posuímos unha certa percepción da menesterosidade da época. O galego non é entusiasta do progreso, da concepción técnico-científica da vida; o seu illamento, o seu contacto coa natureza, a súa soidade, a súa paisaxe, inclínanlle a manterse espectador escéptico do mundo da in-sis-ten-cia, do naufraxio nos entes; o galego non sinte entusiasmo pola metafísica nihilista da vontade de poder e as súas consecuencias —organización, tecnificación, obxectivación, cientifismo".

Para García-Sabell, Rosalía e, por extensión, Galiza, están desamparadas; abandonadas por un pai que se esquece delas, empurradas ao mundo, obrigadas a sufrir esta ausencia como unha amputación.

Rof Carballo recreará o arquetipo feminino de Galiza asentándoo sobre as propias características naturais da nosa paisaxe e nas bases psico-biolóxicas do comportamento humano, construíndo a identidade como parámetro natural e inamovíbel, ao menos, inmodificábel pola praxe humana.

Na actualidade estas teses do pensamento galeguista e mesmo o seu programa político está a reactivarse como dotrina oficial das forzas políticas, económicas e culturais estatais en Galiza. A miúdo resoan as súas teses na boca dalgún dirixente galego destas organizacións; pero tamén teñen predicamento na elite intelectual que dirixe as institucións culturais do país (Real Academia Galega, Consello da Cultura Galega , Universidade, etc...). Mais, no terreo da crítica literaria, como da antropoloxía, os postulados galeguistas están postos en cuestión, e sen rexeitar algunhas das súas aportacións á reflexión e análise sobre a nosa sociedade e cultura, traballos como os de Francisco Rodríguez sobre Rosalía ( Análise Sociolóxica da obra de Rosalía ) e Marcial Gondar ( Crítica da Razón Galega ) sobre identidade e racionalidade, por citar dous casos emblemáticos, desmontan a argumentación galeguista sobre estes aspectos.

Capa da Sección "A Fondo", do semanario  Sermos Galiza (número 48), titulado:  Rosalía de Castro, a liberación das tebras,

A imaxe de Rosalía que rescata Francisco Rodríguez desenvolve a intuición que Carvalho Calero deixaba expresada na devandita obra comentada:

"Nos páxinas de Rosalía —comprobámolo con admiración— non vive a filla desventurada, a muller de Murguía, a fidalga compostelana. Rosalía está transfigurada, e xa non vemos a Rosalía, senón ao home, ao ser humano, na súa esencial personalidade".

Faise a luz sobre a racionalidade das causas da súa angustia e a súa vontade optimista e comprometida co país de superalas.

Marcial Gondar descualifica a identidade como esencia inmutábel e defende un concepto do ser individual e colectivo como proceso que está continuamente forzando a redefinirnos en función das distintas situacións. A identidade é un proceso equívoco, contraditorio, constantemente desprazado e sempre ancorado en relacións de poder, e calquera aposta por un modelo de identidade é sempre unha posición nun sistema cultural en función dos obxectivos que se queren acadar.

O Piñeirismo xa foi constestado desde o seu nacemento. Vimos o caso das discrepancias co exilio, pero tamén no interior existe un pensamento nacionalista e galeguista antagónico ás teses da Xeración Galaxia. Quizais a relevancia do Piñeirismo se debese á súa viabilidade no réxime franquista que o tolerou e á súa pertinencia no contexto da transición política. Produciuse un proceso de selección negativa de xeito que o que o pensamento que non encaixaba, ou era disfuncional, quedaba proscrito. Este é o caso de Manuel García Barros que collemos como mostra dos galeguistas que optaron polo retraimento para evitaren avalar unha ditadura que quería exhibir unha falsa pluralidade. Este narrador e xornalista estradense foi autor de diversos ensaios, baixo o pseudónimo Fulgencio Tizón, dos que destacamos "Sobre o discutible e indiscutible" (1939), en que acreditaba na racionalidade dos oprimidos fronte ás verdades impostas polas armas. Obrigar a alguén a que acepte unha tese desde o punto de vista científico é mostra da falsidade de dita tese, e politicamente inviábel, toda vez que as correlacións de forzas son historicamente modificábeis. Só, pois, a forza dos argumentos garante a fiabilidade das verdades filosóficas, científicas e políticas.

Nunca saberemos cál sería o éxito ou fracaso das distintas teses galeguistas en igualdade de condicións; o certo é que, con todas as trabas, Galaxia publicaba un determinado ensaio filosófico mentres que Manuel García Barros, e outros que descoñecemos, facían copias a máquina e distribuían clandestinamente unhas reflexións que, de seren intervidas polo Estado franquista, causarían a prisión e mesmo o fusilamento dos seus autores.

IMAXES